MEMORIAL “GENETÝK” ÇALIÞMALARIYLA DA GELECEÐE YOL ALIYOR!

Memorial Hastanesi Genetik Taný Merkezi, Üreme Genetiði alanýnda elde ettiði baþarýlarýný, hizmet yelpazesini geniþleterek birçok farklý alana taþýyor.  

Francesco Fiorentino, Uzm. Dr. Yaman Saðlam, Prof. Dr. Semra Kahraman

Genetik nedir? Genetik bilimi ne ile uðraþýr? Hangi alanlarda insan hayatýna katkýda bulunur?

Uzm. Dr. Yaman Saðlam: Genetik kalýtsal özelliklerin araþtýrýldýðý bir bilim dalý. Kelime itibari ile baktýðýmýzda insanlar, hayvanlar ve bitkiler için yapýlan çalýþmalarýn hepsini kapsýyor ancak bizim burada ilgilendiðimiz insan genetiði yani týbbi genetik. Dünyada genetik alanýnda inanýlmaz çalýþmalar yürütülüyor. Genetiðin tüm alanlarda insan hayatýný nasýl deðiþtirebildiðini görüyoruz. 2000 yýlýnda Memorial Hastanesi’nde Genetik Taný Merkezimiz hizmete girdi. Merkezimizde DNA üzerinde moleküler çalýþmalar, kromozom çalýþmalarý ve embriyolarda genetik inceleme yapýyoruz.

Memorial Hastanesi genetik alanýnda neler yapýyor?

Uzm. Dr. Yaman Saðlam: Memorial Genetik Taný Merkezi üç alt birimden oluþmaktadýr. Kromozomal çalýþmalarýn yürütüldüðü sitogenetik laboratuarýnda, konvansiyonel birçok yöntem uygulanabilmektedir. Moleküler sitogenetik biriminde, FISH (Floresan In Situ Hibridizasyon) yöntemi eriþkin hücrelere ve embriyo hücrelerine uygulanmaktadýr. Moleküler genetik biriminde ise tek gen hastalýklarýna ait mutasyon veya mikrodelesyonlarýn saptanmasýnda çeþitli moleküler teknikler uygulanabilmektedir. Genetik taný merkezimiz bu üç birimi içeren ülkemizdeki sayýlý laboratuarlardandýr. Merkezimiz çalýþmalarýný Tüp Bebek ve Androloji Merkezi ile birlikte gerçekleþtirmekte ve Türkiye'de bu amaçla kurulan ilk Reprodüktif Genetik Taný Merkezi olma özelliðini sürdürmektedir. 

Merkezimizde gen dizisi tanýmlanmýþ tüm tek gen hastalýklarýnda; kalýtsal hastalýk taþýyýcýsý olan çiftlerin tüp bebek yöntemi ile elde edilen embriyolarýndan alýnan hücrelerin DNA'sý "tek hücre PCR" yöntemi ile çoðaltýlmakta ve taranan hastalýða ait gen bölgesi sequencing (dizi analizi) yöntemi ile tanýmlanabilmektedir. Sonuçta, kalýtsal hastalýðý taþýyan embriyolar elenirken saðlýklý embriyolarýn anneye transferi ile genetik hastalýk taþýmayan çocuklarýn dünyaya gelmesi saðlanabilmektedir. Ayrýca talasemi, fankoni anemisi ve lösemi gibi hastalýklarda preimplantasyon genetik taný yöntemi ile saðlýklý embriyolar seçilebileceði gibi embriyolarda HLA doku tipi tayini de ayný anda uygulanabilmektedir. Böylece doku grubu uygunluðu saptanmýþ saðlýklý doðacak bebekten elde edilen kordon kaný ve kemik iliðinin kullanýlmasý ile hasta kardeþler için tedavi imkaný doðmaktadýr. Bu amaçlarla ekibimiz tarafýndan uygulanan preimplantasyon genetik taný yöntemi ile bugüne kadar 250’nin üzerinde saðlýklý bebek dünyaya getirilmiþtir. .

Memorial Genetik Merkezi’nde geleceðe yönelik hangi araþtýrmalar yapýlýyor?

Prof. Dr. Semra Kahraman: Üreme genetiði üzerinde yoðun olarak çalýþýyoruz. Ýtalya’nýn en önemli genetik laboratuarlarýndan GENOMA ile iþbirliðine baþladýk. Genoma Laboratuarý Baþkaný Francesco Fiorentino aramýza katýldý. Merkezimizin hizmet alanýný geniþletiyoruz. Çok yakýnda merkezimiz týbbýn her branþýnýn faydalanabileceði bir merkez haline gelecek. Kanser, baþta olmak üzere tüm branþlara yönelik araþtýrmalarýn yaný sýra daha ileri düzeyde bazý ilaçlarýn yan etkilerini inceleyen branþlarda çalýþmaya baþlayacaðýz.

Biz, insana ait yað dokusundan elde edilen kök hücrelerin kalp kasýna dönüþme potansiyellerini deneysel olarak gösterdik. Daha önce tüp bebekte elde ettiðimiz embriyonik kök hücrelerden kalp kasý hücresi elde etmiþtik. Dolayýsýyla yetiþkin insanýn kendi yað dokusundan kalp hasarýnýn tamirinde kullanýlabilecek kök hücreler elde edildi. Ayný zamanda bebeðin kordon kanýndan da farklý hücre tiplerine dönüþebilen hücreler elde ettik. Ayrýca þu an için hayvan modellerinde embriyonik kök hücrelerinden üreme hücreleri elde edilebiliyor. Bu konudaki çalýþmalarýmýz da devam etmektedir. Kök hücreler kullanýlarak yapýlan hücresel tedaviler günümüz ve yakýn geleceðin en önemli araþtýrmalarýdýr. Memorial AR-GE laboratuarý olarak bu çalýþmalarý daha ileri götürmek en büyük amacýmýzdýr.

Prof. Dr. Semra Kahraman: Genetik týbbýn içersinde kýsýtlý bir alanda hizmet veren bir birimdi. Ancak daha sonra genetik bilimin aslýnda tüm branþlarla iliþkili olduðu ve tüm branþlarýn ileri açýlýmýnda bir þekilde genetik ile yollarýnýn kesiþtiði görüldü. Tüm bu geliþmeler, özellikle insan genom projesinin tam olarak bitirilmesi (1998-2003), genlerin net olarak tanýmlanmasý ile insan genlerinin tüm bilinmeyenleri tam olarak ortaya kondu. Örnek olarak biz kadýn hastalýklarý doðum ve tüp bebek  alanýnda çalýþýyoruz. Bizim çalýþtýðýmýz alan birçok yönüyle genetik ile çok örtüþüyor. Çünkü dünyaya gelecek olan bebeðin saðlýklý olup olmadýðýný genetik çalýþmalar ile öðreniyoruz. Özellikle tüp bebek yapan bir merkez olduðumuz için, embriyolarý tanýdýkça bir süre sonra embriyolarýn genetiðini de anlama aþamasýna geldik. Embriyo ne zaman doðru bölünür, hangi hastalýklar embriyoda ne zaman anlaþýlýr sorularýnýn yanýtlarýnýn hepsini üreme genetiði veriyor.  Tüp bebek tedavisi için gelen hastalarda kromozom sayý bozukluðu örneðin Down Sendromu olup olmadýðýný araþtýrýyoruz. Yada ailesinde Akdeniz anemisi veya diðer tek gen hastalýðý olduðunu bildiðimiz  ailelerin yeni doðacak çocuklarýnýn saðlýklý olmasý, hastalýk taþýmamasý için Genetik Taný Yöntemlerinden faydalanýyoruz. Sadece Türkiye’den deðil dünyanýn tüm ülkelerinden özellikle Ýtalya’dan bir çok hasta çift bu erken tanýyý yaptýrmak için merkezimizi tercih ediyor. Sadece üreme alanýnda bu kadar çok hizmet veren genetik bilimi elbette diðer alanlarda da ayný þekilde geliþim gösteriyor. Kardiyolojide gösteriyor mesela; hangi hastalar kalp hastalýðýna genetik olarak daha eðilimli? Gastroenterolojide gösteriyor, genetik kökenli gastroenterolojik hastalýklar nelerdir? Ýnsanlarýn hangi ilaçlara daha hassas olduðu yada hangi insanlarýn hangi ilaçlara daha çabuk cevap verebileceði ve kanser genetiðiyle ilgili tüm sorularýn yanýtlarý genetik biliminde var.

Uzm. Dr. Yaman Saðlam: Buraya hemen her branþý dahil etmek mümkün. Özellikle nörolojik hastalýklar ve metabolik hastalýklar gibi. Son dönemlerde ürolojide erkek kýsýrlýðý dýþýnda böbrek taþlarý içinde genetik çalýþmalar var. Birçok branþ artýk genetikle birlikte çalýþmak zorunda.

Francesco Fiorentino: Son yýllarda ortaya çýkan geliþmelere bakýldýðýnda genetiðin çok umut verici bir geleceði olduðunu görüyoruz. Çünkü genetik her branþla iliþkili çalýþmalar yapýyor.  Genetik insanlarýn ilaçlara ne þekilde tepki verdiðini de araþtýrýyor. Günümüzde halen ilaç reaksiyonu  nedeniyle ölen insanlar var. Böylece daha az risk almýþ ve tedaviyi de daha kýsa sürede gerçekleþtirmiþ olacaðýz. Eðer hastanýn genetik profilini bilirsek, hastanýn vücudunun hangi ilaçlara nasýl tepki vereceðini de biliriz. Bir ilaç yerine diðerini kullanabiliriz. Genetik kanser ile ilgili çalýþmalarda da kullanýlabilir. Çünkü kanser hücrelerini oluþturan bir takým özel genler var. Kardiyovasküler hastalýklarda da ayný þeyi görüyoruz. Bazý insanlarýn kalp ve damar hastalýklarýna daha eðilimli olduðunu, bazýlarýnýn ise birtakým genleri taþýdýklarý için bu hastalýklara karþý korumalý olduðunu görüyoruz. Genetik çok önemli çünkü genetiðin iliþkili olmadýðý, kullanýlamayacaðý ve cevap veremeyeceði hiç bir branþ yok.

Prof. Dr.Semra Kahraman: Birçok insanda kolesterol  çok yüksek. Bende çok yüksek, spor yapmama ve yediðime içtiðime dikkat etmeme raðmen. Ailemde de ayný problem var. Büyük ihtimalle genetik bir problem. Ýþte genetik bütün bu riskli hastalýklarýn çok önceden tanýmlanabilmesine, hangi ailede hangi bireyde o yönde bir risk var bunun ortaya konmasýna yardým ediyor. Böylece siz ondan sonraki yaþam biçiminizi buna göre ayarlayarak götürüyorsunuz. Örneðin siz genetik olarak kalp hastasý olma riskini taþýyorsanýz, yýllýk kontrollerinizi, gerekirse anjiyonuzu kalbi koruyucu tedavileri en baþta diðer kiþilere göre daha sýk tutmak zorundasýnýz. Örneðin kanser olma riski taþýyorsanýz, bunu çocukluk döneminden itibaren biliyorsanýz genetik olarak kansere yatkýn olan bireylerde taramalarýn daha sýk yapýlmasý ve erken teþhis konmasý böylece tedavi edilmesi mümkün. Onun için tüm bu alanlarda genetik olarak bazý testlerin varlýðýnýn bilinmesi çok önemli. Örneðin meme kanserinin genetik kökenli olan tipleri var. Farklý branþlar karþý tez olarak þunu getirebiliyorlar :Bir kadýnýn ilerde meme kanseri olacaðýný bilmesi iyi bir þey mi? Elbette iyi bir þey çünkü böylece bu hasta kontrollerini, taramalarýný daha sýk ve daha detaylý yaptýracaktýr.

Memorial Genetik Merkezinin büyümesi hakkýnda bilgi verebilir misiniz?

Prof. Dr. Semra Kahraman: Bizim zaten kapsamlý bir genetik merkezimiz vardý ancak bu merkez sadece Tüp bebek konusunda araþtýrmalar ve çalýþmalar yapan bir merkez niteliðindeydi. Þimdi hizmet yelpazemizi geniþletiyoruz. Türkiye’de genetiði bu kadar geniþ kapsamýyla  diðer alanlara taþýyan ilk merkez olmak istiyoruz. Zaten tüp bebek merkezimizde yapýlan iþlemlere baktýðýmýzda hepsinin Türkiye de ilk uygulamalar olduðunu görüyoruz. Bu öncü ve liderlik vasfýmýzdan yola çýkarak geleceðe yönelik böyle çalýþmalar yapan genetik çalýþmalara öncülük eden bir merkez oluþturmaya karar verdik. Bu konuda büyük avantajlarýmýz var çünkü zaten tüp bebek merkezi olarak genetik çalýþmalar yapabilen çok iyi bir yapýlanmamýz ve   dünyada bu konuda çok önemli çalýþmalara ve ilk uygulamalara imza atmýþ olan Francesco Fiorentino ile olan beraberliðimiz var. Onunla çalýþmaya baþlamamýzýn sebebi de yine hem onun hem de bizim genetik alanýnda ilkelere imza atmak istememizdi. Bu amaç doðrultusunda yollarýmýz kesiþti. Tüp bebekte elde edilen embriyolar onun genetik çalýþmalarýna kaynak oldu.  Birlikte yaptýðýmýz çalýþmalarla dünyada embriyoda genetik taný yapan (tek gen hastalýklarý için) ve HLA doku tiplemesi yapan 4 merkezden biri olduk. Sanýrým embriyodan HLA tanýmlamasýný en sýk yapan merkeziz þu anda. Bu iþin dünyadaki ilk öncülerinden biri olan Francesco Fiorentino ile çalýþmamýz ve bizim genetik konularda deneyimli ekibimiz sayesinde bu gerçekleþti. Bu alanda baþarýlý olunca baþka alanlarda daha kapsamlý çalýþmalar yapmaya karar verdik.

Merkezde tüm testler yapýlabilecek mi?

Francesco Fiorentino: Baþlangýç için en çok kullanýlan, yaygýn olan 100 test ile baþlayacaðýz. Ancak kýsa süre içinde 500 çeþit genetik testi yapabiliyor olacaðýz. Merkeze dünyanýn pek çok ülkesinden hastalarýn yoðun ilgi göstereceðini düþünüyoruz. Ayrýca genetik testler için hastalarýn bizzat merkezimize gelmelerine gerek yok. Test yapýlacak örneklerin merkeze getirilmesi bunun için yeterli. Ancak elbette testlerden sonra tedavi süreci için hastalarýn merkezimize gelmeleri gerekecek.

Prof. Dr. Semra Kahraman: Genetik testler için hastalarýn kendilerinin gelmesinden ziyade, kan örneklerinin gönderilmesi gerekiyor. Bu Türkiye için de geçerli, mesela uzak illerden insanlarýn buraya gelmeden, belki de Memorial Hastanesi’nin  zaman içinde tüm Türkiye’de örnek toplayan bir sistem oluþturmasý gerekir. Örneðin Ýtalya’da Francesco Fiorentino baþkanlýðýný yaptýðý Genoma Laboratuarý Ýtalya’nýn her yerinden örnekler topluyor. Türkiye’de genetik hastalýklar konusunda çok zengin, heterojen bir genetik yapý var, kökenlerimiz farklý yerlerden geldiði için.

Genetik taný, kök hücre çalýþmalarý vs. çok kýsa süre sonunda insanlar kendi saðlýklarýyla ilgili her þeyi öðrenebilecekler ve daha saðlýklý nesiller yetiþtirebilmek için adýmlar atacaklar. Tüm bunlarýn amacý bu deðil mi?

Uzm. Dr. Yaman Saðlam: Þu anda yapabildiðimiz, bireylerdeki genetik hastalýklarýn tanýsýnýn konmasý ve bu konuda tedaviye geçilmesi. Ancak insanlar sahip olduklarý genetik yapýyý bilmiyor. Ne için taþýyýcý olduðunu, ileride hangi risklerle karþýlaþabileceði vs.. Sahip olduðunuz genom çözüldüðünde taný haricinde ne tür ilaç kullanacaðýnýzdan ne tür tedavilerin sizin için yararlý olacaðýna kadar her þeyi öðrenebilirsiniz. Ama bir hastalýðýnýz varsa bunun tanýsý artýk bizim için daha kolay. Bugün için Francesco 500 tetkikten bahsediyor ancak genetik olduðu belirlenen hastalýklarýn sayýsý giderek artýyor, 3000 civarýnda hastalýktan söz ediliyor. Birçok da henüz tanýmlanmamýþ ve araþtýrýlan hastalýk var; bu hastalýklarla birlikte yaklaþýk 5000 kadar hastalýðýn genetik nedenli olmasý söz konusu.